شبکه کانون های تفکر ایران (ایتان) با انتشار گزارشی تحلیلی ضمن تاکید بر ضرورت تولید ریل ملی و منفعت ۲ میلیارد دلاری قطع واردات آن، اعلام کرد مهمترین علت عدم تولید ریل ملی علی رغم امضای قرارداد چهل هزار تنی ریل بین شرکت راه‌آهن و شرکت ذوب‌آهن اصفهان در اواخر مهرماه ۹۵، کوتاهی ذوب آهن بوده است.

این گزارش تحلیلی از بخش های مقدمه، ضرورت توسعه شبکه ریلی کشور، نیاز توسعه شبکه ریلی به تامین ریل، تاریخچه تولید ریل ملی، بررسی امکان تولید ریل در شرایط فعلی، ملاحظات پیش روی تولید ریل ملی و جمع بندی تشکیل شده است.

خلاصه مدیریتی این گزارش به شرح زیر است: «باوجود عمر صدساله راه‌آهن در ایران و خودکفایی در مراحل توسعه زیرساخت مانند ساخت پل و تونل و همه اجزای خطوط ریلی، هنوز تأمین ریل به‌عنوان اصلی‌ترین جزء توسعه زیرساخت ریلی کاملاً به واردات وابسته است. در سال‌های اخیر تشدید تحریم‌ها باعث شد واردات ریل در مواردی غیرممکن و در موارد دیگر تا ۵۰% افزایش هزینه داشته باشد، در نتیجه طی این سال‌ها سرعت توسعه خطوط ریلی کشور کاهش چشمگیری پیدا کرد. در حال حاضر طول خطوط اصلی شبکه ریلی کشور حدود ۱۱ هزار کیلومتر است. طبق محاسبات وزارت راه و شهرسازی برای دستیابی به اهداف سند چشم‌انداز ۱۴۰۴، طول شبکه ریلی لازم است به ۲۵ هزار کیلومتر افزایش یابد. دستیابی به این میزان از ظرفیت جدید نیازمند هزینه‌ای بالغ‌بر ۲ میلیارد دلار بابت خرید ریل از خارج است.

در سال ۹۳ باهدف تولید داخلی ریل، تفاهم‌نامه‌ای بین شرکت سهامی ذوب‌آهن اصفهان به‌عنوان تولیدکننده بالقوه این محصول و شرکت راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران که یکی از دو مشتری اصلی در این زمینه است، منعقد شد. طی این تفاهم‌نامه ذوب‌آهن تعهد داد که خط تولید این محصول را راه‌اندازی کند و در مقابل راه‌آهن نیز متعهد شد که ریل موردنیاز خود را از این شرکت تهیه نماید. در همان ایام، شرکت ذوب‌آهن یک خط نورد پیشرفته از شرکت کوتنر آلمان خریداری نمود تا بتواند پس از خرید شمش ریل از تولیدکنندگان داخلی یا خارجی، گام اول در تولید داخلی این محصول را بردارد. این خط تولید در سال ۹۴ به‌طور کامل وارد و نصب گردید و ازاین‌رو در مهرماه ۹۵ قرارداد تأمین ریل راه‌آهن توسط این شرکت منعقد شد.

از نظر فنی، خط تولید یادشده از توانایی تولید انواع ریل‌های موردنیاز راه‌آهن به‌صورت کامل برخوردار است. بنابراین با راه‌اندازی این خط و تولید ریل، نیاز به واردات مرتفع خواهد شد. ازلحاظ اقتصادی نیز تولید این محصول می‌تواند برای تولیدکننده، جذابیت زیادی داشته باشد چراکه ارزش افزوده حاصل از نورد ریل در مقایسه با سایر پروفیل‌های فولادی مانند تیرآهن و میلگرد بیش از پنجاه‌درصد در هر تن بیشتر است. این در حالی است که محصولات یادشده تقریباً فرایند نورد مشابهی با نورد ریل دارند. این مسئله در کنار حجم بالای ریل موردنیاز کشور به صورت سالانه، سرمایه‌گذاری انجام‌شده برای تولید ریل را کاملاً توجیه‌پذیر می‌کند.

در قرارداد مورخ ۲۷ مهر ۹۵، مهلت تحویل کامل چهل هزار تن ریل ، پایان سال ۹۵ است. اما باگذشت حدود ۱۱ ماه از مهلت این قرارداد، هنوز ذوب‌آهن ریل با استاندارد مقررشده را تولید نکرده و محصول آزمایشی این شرکت مورد تأیید راه‌آهن واقع نشده است. هرچند شرکت ذوب‌آهن در مواردی با فرافکنی، علت تعویق‌های مکرر و طولانی را معضلات تأمین مالی طرف مقابل برای پرداخت هزینه خرید ریل عنوان کرده است، اما در قرارداد فعلی هزینه کل قرارداد به روش تهاتر با بدهی‌های این شرکت به راه‌آهن از پیش، ‌پرداخت شده است. بنابراین لازم است در گام اول، شرکت ذوب‌آهن ۴۰ هزار تن ریل U33 (مناسب خطوط فرعی) معهود خود را تحویل و خط تولید خود را مهیای تولید انبوه ریل UIC60 (اصلی‌ترین ریل مورد نیاز کشور، مناسب خطوط اصلی) نماید. در طرف مقابل و به‌عنوان اولویت بعدی، شرکت ساخت‌و‌توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور، برای مدت قابل قبولی (مثلاً ۵ سال)، قرارداد تأمین ریل موردنیاز خود را از طریق شرکت ذوب‌آهن اصفهان منعقد نماید».