مقدمه:

در سبقة درمان و پيشگيري از بيماري‌هايي از قبيل سرطان‌ها، آسم، آلرژي‌ها، ديابت، ايدز و غيره، علم بشر در قدم‌هاي اوليه مي‌باشد. علل بسياري در اين امر دخالت دارند. عدم شناخت دقيق عوامل ايجادكننده اين بيماري‌ها از يك طرف و عدم شناخت كافي از راز و رمزهاي بسيار پيچيده و عظيم نظام‌هاي دفاعي درون بدن از طرف ديگر و عوامل تسهيل‌كننده ديگري از قبيل زندگي ماشينيسم و دوري از طبيعت، تحرك كم، تغيير الگوهاي تغذيه‌اي، فشارهاي روحي، دروني و بيروني، زندگي در اجتماعات سرپوشيده، آلودگي محيط‌زيست، سروصداي فراوان، رشد بي‌رويه جمعيت و غيره همگي از عوامل مستعدكننده ابتلاء به بيماري‌هاي ويروسي و نيز تسهيل‌كننده كاهش قدرت و يا تغيير جهت‌هاي ناصحيح پاسخ‌هاي سيستم ايمني بدن شده است.
همچنين فشارهاي روحي و رواني موجب تغيير جهت نامتعادل در روند ترشح ناخواسته هورمون‌هاي مغزي به سمت و سويي است كه نتيجه آن كاهش كارايي سيستم‌هاي ايمني درون بدن بوده و در نهايت ايجاد و گسترش بيماري‌هاي فوق‌الذكر را شاهد هستيم. نتيجه مطالعات علمي دو دهه اخير در روند ايجاد اين بيماري‌ها موجب شده است كه دو نكته بسيار اساسي زير، فكر و ذكر بسياري از علما و دانشمندان را به خود مشغول نمايد:

1- عوامل ايجادكننده اين بيماري‌ها

2- چرايي عدم شناخت نظام‌هاي ايمني بدن در مقابل اين عوامل خارجي و عدم پاسخ ايمني مناسب

مقاله حاضر سعي مي‌كند، اين دو مقوله را به زباني نسبتاً ساده تا حدي باز نمايد و در نهايت به اين امر بپردازد كه اگر هر دردي هست، درماني نيز دارد. درماني كه هم مي‌تواند پيشگيري‌كننده باشد و هم مرهم درد، به شرط آنكه به موقع عمل نمايد. در نهايت به مضمون اين حديث از حضرت علي(ع) مي‌رسيم كه مي‌فرمايد “درد هر درماني در خود عامل ايجادكننده درد است”. همانطور كه در حدود يكصد سال اخير، مبحث تهيه واكسن بر عليه بيماري‌هاي ميكروبي، اندكي از ابعاد اين جمله گهربار را روشن نموده است، اما اين حديث مي‌رود كه راه‌گشاي درمان و پيشگيري بسياري از دردها باشد. در بحث پاياني مقاله به واكسن‌هاي تهيه‌شده بر عليه بيماري آسم و سرطان كه مي‌تواند در درمان و پيشگيري از آن‌ها نقش بازي نمايد، اشاره خواهد شد كه اميد است كمك تصميم‌سازان عرصه صنعت را براي سرمايه‌گذاري در اين تكنولوژي كه سوددهي آن مي‌تواند تا يكصد برابر سرمايه‌گذاري اوليه باشد، نويد بخشد.

لزوم توجه به سرمايه‌گذاري در تحقيق و توليد فرآورده‌هاي بيولوژيك

اينك هر دوز واكسن هپاتيت كه از كوبا وارد كشور مي‌شود، مبلغي بين 50 هزار تا 0180هزار ريال هزينه براي دولت و ملت دربردارد. امروزه حتي واكسن‌ها و داروهايي وارد كشور مي‌گردند كه قيمت چهار تزريق آن، در حدود 120 ميليون ريال مي‌باشد. متاسفانه ما در امر تجارت نيز ره گم كرده‌ايم. زماني كه لازم است سرمايه‌گذاري در چنين اموري انجام شود، قلم‌ها مي‌لرزد و قوانين چنان خشك مي‌شوند كه به قول معروف، محققين را دست و پا بسته به درون وان آب انداخته‌ايم و انتظار شناكردن هم داريم. چگونه مي‌شود كه اين دوستداران مملكت در حال غرق شدن در وان حمام را به باد انتقاد مي‌گيريم كه چرا مملكت را رها كرده و به ديار غرب مي‌روند.

مهاجرت بيش از 200 هزار فارغ‌التحصيل دانشگاه در سال 1379، نشانگر وضعيت علم، دانش و تحقيق در كشور مي‌باشد. با اين كمبود ميزان بودجه تحقيقاتي كشور (حدود 28صدم درصد GNP، كمتر از يك‌دهم مقدار كشورهاي اروپايي و غربي و حدود يك سوم كشورهاي مشابه) و همچنين پيچيدگي و طولاني‌بودن فرايند جذب اين بودجه از يك سو و قوانين حاكم بر دانشگاه‌هاي ما از سوي ديگر كه بي‌شباهت به وان حمام براي محققين دست و پا بسته نمي‌باشد، نبايد انتظار تحول و پيشرفت داشت.

سلول‌هاي سرطاني در بدن وجود دارند ولي توسط سيستم ايمني از بين مي‌روند.

بدن انسان از اندام‌هاي مختلف و اين اندام‌ها نيز از سلول‌هاي مختلف تشكيل شده‌اند. اگرچه كار اين سلول‌ها با يكديگر متفاوت است، ولي با هماهنگي بسيار دقيقي عمل كرده و موجب فعاليت و بقاء زندگي مي‌گردند. تعداد اين سلول‌ها بيش از 10 به توان 10 عمده آن‌ها در حال فعاليت تقسيم و تكثير هستند. متخصصين آمار معتقدند كه احتمال اشتباه در عملكرد اين همه سلول بسيار بالاست و ممكن است به بيش از چندين ميليون سلول غيرطبيعي در روز نيز برسد. از اين تعداد چند ميليون سلول، احتمال سرطاني ‌شدن تعداد زيادي وجود دارد؛ اما به‌خاطر وجود سيستم‌هاي ايمني در بدن، با اين‌همه سلول سرطاني كه روزانه در بدن‌مان ايجاد مي‌شود مبتلا به سرطان نمي‌شويم. سيستم‌هاي ايمني بدن، سلول‌هاي سرطاني را بطور فعال شناسايي كرده و نابود مي‌نمايند. لذا سلول‌هاي غيرطبيعي امكان رشد نيافته و در نتيجه سرطان نيز ايجاد نمي‌گردد.

سرطان،‌ سيستم دفاعي بدن را تضعيف مي‌كند

دلايل زيادي براي احتمال خطاي كار سلول‌هاي بدن مطرح هستند. عوامل محيطي شامل عوامل فيزيكي، شيميايي، ميكروبي و ويروسي از جمله اين عوامل هستند. ولي آنچه كه امروزه ايمونولوژيست‌ها به عنوان يك حقيقت به آن دست يافته‌اند، اين پديده است كه در بيماران سرطاني، سيستم ايمني بدن روبه ضعف رفته و شدت اين ضعف با پيشرفت بيماري سرطان بيشتر مي‌شود. سيستم دفاعي بدن از چندين بخش تشكيل شده است. مهمترين بخش اين دفاع در مقابل سلول‌هاي سرطاني، ايمني سلولي مي‌باشد كه متأسفانه در بيماران سرطاني اين سيستم بيشترين صدمه را ديده و از ضعف بيشتري برخوردار است. بنابراين، امكان شناسايي سلول‌هاي سرطاني توسط سيستم ايمني از بين مي‌رود. در نتيجه اگر حتي يك سلول سرطاني ايجاد شود، مي‌تواند رشد كرده و تومور سرطاني را ايجاد نمايد.

عصاره‌هاي ميكروبي، گياهي و جانوري در بهبود سرطان كمك مي‌كنند

اما نكته ديگري كه در بيماري سرطان مطرح بوده و دانشمندان از سال‌ها قبل به آن پي برده‌اند، اين است كه ابتلاء به بعضي از بيماري‌ها مي‌تواند امكان ابتلاء به سرطان‌ها را كاهش دهد. به‌عنوان مثال، ميزان بروز سرطان در بين بيماراني كه مبتلا به سل مي‌شوند كمتر از سايرين است. همچنين مشاهده شده كه احتمال بروز سرطان‌هاي خوني در بين افرادي كه واكسن ضد سل يعني BCG تزريق كرده‌اند، كمتر است. علت اين امر به خاطر تحريك غيراختصاصي سيستم ايمني سلولي بدن توسط ميكروب سل مي‌باشد. حال اگر ما عصاره ميكروب سل را تهيه نموده و به بيماران سرطاني تزريق كنيم، مي‌توان با تحريك غيرمستقيم سيستم ايمني بدن، به بهبودي آنها كمك نموده و يا سرطان را كنترل كرد.

تحقيقات دانشمندان منجر به معرفي روزافزون عصاره‌هاي جديد ميكروبي، گياهي، جانوري و شيميايي شده است كه مي‌توانند به صورت غيراختصاصي يكي از اجزاء سيستم ايمني سلولي را تحريك نموده و يا نظام پرورش و عرضه آنتي‌ژن‌ها را تسهيل نموده، در نهايت موجب شناسايي سلول‌هاي سرطاني شده و برعليه آنها عمل نمايند. البته چون نمي‌توان از اين عصاره‌ها بطور مستقيم براي درمان بيماران استفاده نمود، بنابراين نكته مهم پيدا نمودن بخش‌هايي از اين عصاره‌ها است كه اولاً فاقد تأثيرات سوء بر بدن بوده و ثانياً امكان تهية شكل دارويي مناسب از آنها وجود داشته باشد. معمولاً سلول‌هاي سرطاني مي‌توانند به درون بافت‌هاي طبيعي نفوذ كرده و يا با مهاجرت به نقاط ديگر بدن تومور جديدي را ايجاد كنند كه اصطلاحاً متاستاز گفته مي‌شود. همواره بعد از عمل جراحي و برداشتن تومور، امكان باقي ماندن تعداد معدودي از سلول‌هاي سرطاني وجود دارد، لذا اين بيماران غالباً تحت درمان با داروهاي شيميايي و يا راديوتراپي قرار مي‌گيرند. متأسفانه اين روش‌ها نه تنها بر ضد سلول‌هاي سرطاني عمل مي‌كنند، تاثيرات سويي نيز بر روي سلول‌هاي طبيعي بدن دارند. از سوي ديگر اين روش‌ها، خود باعث تضعيف سيستم ايمني بدن مي‌گردند، كه اين موضوع به نوبة خود موجب رشد سريع‌تر سلول‌هاي سرطاني خواهد شد.

دستاوردهاي مركز آموزشي و بهداشتي اروميه در تهية واكسن‌هاي ضد سرطان و آسم

آنچه كه در مركز آموزشي و تحقيقات بهداشتي اروميه وابسته به دانشگاه علوم پزشكي تهران تهيه و ابداع شده است، به‌كارگيري علمي دو روش ايمونوتراپي بيماري‌ها مي‌باشد. همچنين، خوشحاليم كه نتايج بيش از نه سال تحقيقات خود را در زمينة تهية واكسن‌هاي ضدسرطان و آسم جهت اطلاع‌ صنعت‌گران، سرمايه‌گذاران و مردم علم‌دوست تقديم كنيم.

واكسن‌هاي اين مركز، با توجه به نتايج بيش از 10000 تزريق در حيوانات مدل، بيماران داوطلب و بررسي‌هاي مقدماتي به دست آمده‌اند. براي بيماري آسم (كه درمان قطعي ندارد)، حداقل مي‌تواند در مراحل متوسط بيماري با ميانگين حدود 70 تا 80 درصد به بهبودي كامل آنها منجر گردد. در ساير بيماري‌ها از قبيل سرطان‌ها نيز وضعي مشابه را انتظار داريم.

در روش واكسن‌درماني از دو روش تحريك غيراختصاصي سيستم ايمني توسط واكسن‌هاي PC و G2 استفاده مي‌گردد. براي روش تحريك اختصاصي سيستم ايمني نيز بيش از پنجاه درصد پيشرفت داشته‌ايم. مسلماً اين روش به مراتب تخصصي‌تر عمل نموده و داراي كارايي بسيار بالايي در مقابله با بيماري‌هايي از قبيل سرطان خواهد بود.

يادآوري مي‌نمايد، براي چنين تحقيقاتي در كشورهاي اروپايي و آمريكايي رقمي حدود 300 الي 900 ميليون دلار هزينه مي‌نمايند. اگر هر دلار را معادل 8000 ريال در نظر بگيريم؛ رقمي حدود 240 تا 740 ميليارد تومان خواهد بود كه از تمام بودجه تحقيقاتي مملكت ما بيشتر است. نكتة مهم اينكه انجام چنين سرمايه‌گذاري‌هايي سودهاي ميلياردي را نصيب اين كشورها مي‌كند. ما كه اين تحقيقات را به اينجا رسانده‌ايم، به جز توكل بر خداوند قادر، كمك چنداني را نديده‌ايم و آنچه كه شاهد بوده‌ايم، عمدتاً ايجاد دست‌انداز در پيشبرد تحقيقاتمان از دوستان و برادران بوده است. اگر هم سرمايه‌گذاري‌هايي انجام شده، در نهايت، قوانين دست و پاگير مانع استفاده از آن‌ها گرديده است. لذا تنها شاهد از دست رفتن زمان بوده‌‌ايم و نتيجه آنكه سرعت حركت تحقيقاتمان لاكپشتي شده است. بنابراين اميد است مطالعه اين مقاله بتواند نگرش مسئولين را در حمايت‌هاي همه جانبه از تحقيقات تغيير داده و با كمك آنها لااقل بتوانيم يك محصول را به بازار داخل و خارج عرضه نمائيم، تا اين باور در فكر نسل جوان ايجاد شود كه اگر محققين ما دست در دست سرمايه‌گذاران (حتي آنهائي كه فقط به سود و بازگشت سرمايه خود فكر مي‌كنند) گذاشته و به تعهدات متقابل پايبند باشند، مي‌توان شاهد به ثمر رسيدن تحقيقات بوده و اميد داشت كه محصولات جديد فراوان با ارزش افزوده بسيار زياد، يكي پس از ديگري وارد بازار شوند. در اين صورت است كه ما هم بتوانيم در عرصه توليدات بيولوژيك، حرفي براي گفتن داشته باشيم.

صنعت توليدات مواد بيولوژيك، گياهان دارويي و …، عمدتاً به فضاي كمي نياز داشته، معمولاً فاقد آلودگي زيست‌محيطي بوده و حتي در مقايسه با صنايع موجود سرمايه‌گذاري نسبتاً كمتري نياز دارد. حال به ‌قول معروف تا ببينيم مي‌توانيم پا را از حد شعار بيرون گذاشته و وارد وادي عمل شويم يا نه؟ من آنچه شرط بلاغ بود گفتمي، تو خواهي پندگير و يا ملال.

ايمونوتراپي عمومي (درمان سرطان سينه در مدل موش)

براي ايمونوتراپي عمومي، دو نوع عصاره جانوري و ميكروبي تهيه شده كه مي‌توانند به طور غيراختصاصي سيستم ايمني بدن را تحريك نموده و به كنترل و درمان بيماران سرطاني كمك نمايند. با توجه به اينكه عصاره‌ها مثل واكسن‌ها عمل مي‌كنند لذا اين روش‌ها را واكسن‌درماني سرطان و يا ايمونوتراپي سرطان مي‌نامند. تحقيقات اين مركز در طي پنج سال گذشته مشخص كرده است كه اين عصاره‌ها در مدل حيواني سرطان سينه مؤثر بوده و توانسته‌اند در حدود 6/42 درصد از تومورهاي موش‌ها را از بين برده و طول عمر اين موش‌ها را در مقايسه با گروه كنترل كه درمان نشده بودند، افزايش دهند و ميزان بقاي بسيار معني‌داري را با گروه كنترل داشته باشند (P<0.000). لازم به ذكر است كه سرطان سينه در موش كه يك نوع Adeno carcinoma مي‌باشد، در اين مركز ايجاد شده و تاكنون تعداد زيادي از اين موش‌هاي سرطاني تحت مطالعه قرار گرفته‌اند كه البته اين كار هنوز به پايان نرسيده و مطالعات همچنان ادامه دارد. براي اينكه وسعت كار انجام شده مشخص شود، بايد به اطلاع خوانندگان محترم برسانيم كه به منظور يافتن دوز مناسب و زمان بين تزريقات، بيش از ده هزار تزريق در حيوانات آزمايشگاهي انجام شده است. همچنين استفاده از اين عصاره‌ها در موش‌هاي آزمايشگاهي به عنوان ادجوانت (ياور) به‌همراه آنتي‌ژن‌هاي ليشمانيا، (عامل بيماري سالك)، پاسخ ايمني قوي‌تري را در مقايسه با گروه دريافت‌كننده آنتي‌ژن تنها، ايجاد كرد.

ايمونوتراپي بايستي در مراحل اوليه سرطان صورت ‌گيرد

مطالعات مشخص كرده است كه استفاده از اين عصاره‌ها در بين بيماران سرطاني داوطلب، اولاً فاقد عوارض سوء باليني و پاراكلينيكي بوده، ثانياً مي‌تواند سرطان آنها را كنترل نموده و يا به درمان آنها كمك نمايد، البته در حال حاضر اين واكسن‌ها تحت بررسي مي‌باشند. انواع سرطان‌هايي كه تحت ايمونوتراپي قرار گرفته‌اند، شامل سرطان خون، سرطان سينه در زنان، سرطان كبد و تومورهاي مغزي و ساير سرطان‌ها بوده است. لازم به ذكر است كه در بيماران سرطاني، بهبودي كامل در مراحل نهايي بيماري تقريباً خيلي بندرت امكان‌پذير است زيرا در مراحل پيشرفته سرطان، واقعاً چيزي از سيستم ايمني باقي نمي‌ماند تا بتوان آنرا توسط اين واكسن‌ها و يا هر داروي ديگري تقويت و درمان نمود؛ به همين دليل متخصصان توصيه مي‌نمايند كه بايد هر چه سريع‌تر و در مراحل اوليه سرطان، واكسن‌درماني را مانند ساير روش‌هاي درماني آغاز نمود.

موضوع ديگري كه در رابطه با اين واكسن‌ها مطرح است، امكان استفاده از آنها به‌عنوان عوامل پيشگيري كننده از سرطان مي‌باشد. زيرا در سنين بالا و نيز متعاقب بعضي از بيماري‌ها و يا به دلايل ديگر، سيستم ايمني افراد تضعيف مي‌گردد. مثلاً در بيماران شيميايي شده ناشي از بمب‌هاي شيميايي، بعضي از بيماري‌هاي ويروسي و همچنين در فاميل‌هاي درجه يك و دو بيماران سرطاني كه احتمال ابتلاء آنها به سرطان زياد مي‌باشد، براي پيشگيري از بروز بيماري مي‌توان توسط اين واكسن‌ها سيستم ايمني را تقويت نمود.

با توجه به اينكه پزشكان متخصص مختلفي از اين واكسن‌ها براي درمان بيماران خود استفاده مي‌نمايند، در ذيل گزارشي از تأثير اين واكسن‌ها كه توسط يكي از متخصصين ايمونولوژي در شهرستان تبريز ارائه شده است، مي‌تواند مورد توجه قرار گيرد. در جمع‌بندي مشاهده مي‌گردد كه حدود 75 درصد از بيماران مبتلا به آسم به‌طور كامل بهبود يافته‌اند. در ساير بيماري‌ها از قبيل آلرژي‌ها، بيماري‌هاي پوستي و بيماري با كاهش قدرت سيستم ايمني نيز از اين واكسن‌ها نتيجه نسبتاً خوبي دريافت شده ‌است.

ايمونوتراپي اختصاصي

در روش ديگري، با استفاده از آنتي‌ژن‌هاي اختصاصي خود بيماران سرطاني، به درمان آنها كمك مي‌شود؛ يعني آنتي‌ژن‌هاي توموري را بصورت تقريباً خالص تهيه نموده و سپس براي خود بيمار استفاده مي‌كنند. اين روش از دو جنبه داراي اهميت بسيار زيادي است: اولاً اين آنتي‌ژن‌ها از خود بيمار تهيه مي‌گردند، لذا استفاده از آنها در همان بيمار، مشكلات اخلاقي پزشكي را ندارد، ثانياً اين آنتي‌ژن‌ها به صورت كاملاً اختصاصي عمل ميكنند، در نتيجه سيستم ايمني بدن بيماران سرطاني را به صورت مؤثرتري تحريك مي‌نمايد. در حال حاضر مركز مشغول تحقيق در زمينه استفاده از تركيب هر دو روش اختصاصي و غيراختصاصي است.

اين روش درماني اخير به نام اتوواكسن Auto-vaccine و يا اتو- ايمونوتراپي مشهور است. همچنين طبق بررسي‌هاي مقدماتي به نظر مي‌رسد كه اين واكسن‌ها بر روي بعضي از بيماري‌هاي آلرژيك، ويتيليگو، پوستي، پسوريازيس و آسم‌هاي آلرژيك نيز مؤثر باشد كه اين موضوع تحت بررسي است. استفاده از اين واكسن‌ها در بيش از 200 بيمار آلرژيك و آسمي در تبريز (با بيش از 12 تزريق كه اولاً فاقد عوارض بوده ثانياً بين 35 تا 100 درصد موجب بهبودي بيماران گرديده است) و نيز بيماران مبتلا به سرطان‌هايي از قبيل سرطان سينه و كولون در تهران، توسط همكاران متخصص، نتايج رضايت‌بخشي را به دنبال داشته است.

استفاده از اين واكسن‌ها بسيار ساده بوده و به صورت يك تزريق زيرپوستي، هر پنج روز يك بار انجام مي‌شود. بهترين زمان براي استفاده از اين روش‌ها بعد از جراحي تومورها است، همچنين هيچ محدوديتي نيز براي استفاده همزمان با شيمي درماني و يا راديوتراپي نداشته و مي‌توان همزمان و يا بعد از آن‌ها، از اين واكسن‌ها استفاده نمود.

توجه: هر دوره شامل 2 ماه تزريق واكسن G2با فواصل 5 تا 7 روز يا 12 تلقيح و بدون هرگونه اثرات جانبي
.
.
.
.
.
.
.

تشكر و قدرداني

در پايان جا دارد از مديران شركت سهامي توليد دارو و همكاري جناب آقاي دكتر حيدرنژاد و بخش استريل و فيلينگ كه در روزهاي تعطيل، زحمت فيلينگ آمپول‌ها را تقبل نمودند، تشكر و قدراني صميمانه داشته باشم.

همچنين لازم مي‌داند از سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران كه بودجه‌اي نسبتاً مناسب براي اين كار تصويب نمود، تشكر نمايم. متأسفانه بخاطر قوانين خاصي كه بر اين بخش از سازمان حاكم مي‌باشد و مشكلات خاص دانشگاه‌ها (موضوع شناگري كه در وان حمام خفه شد) و ساير مسائلي كه لزومي به ذكر آن‌ها نمي‌باشد، اينجانب از استفاده از آن منصرف شدم و بودجه مصوب را برگرداندم و اقدامات مجدد اينجانب براي استفاده از چنين تسهيلاتي در اين سازمان، مركز صنايع نوين و ساير مراكز داخلي كشور هنوز به ثمر نرسيده است. اين چنين است داستان تحقيقات در اين مملكت تا مگر تغييري در نگرش‌ها و در پي آن در قوانين شاهد باشيم.