گروه سیاست گذاری علم و فناوری مرکز پژوهشهای صنعت الکترونیک کشور

۱-۱- مقدمه

چند سالی است که شاهد هستیم که ارائه مقاله در مجلات قرار گرفته در نمایه جهانی ISI مورد توجه شدید اساتید ایرانی قرار گرفته به گونه ای که کشور حایز رتبه ۱ علمی در جهان در رشد ارائه مقالات ISIا در طی بیست سال اخیر شده است. سیاستهای مراکز سیاستگذاری علم و فناوری کشور نیز در همین راستا بوده و اجبار اساتید به ارائه حداقلی از تعداد مقالات علمی-پژوهشی در یک دوره ارتقا و تشویق آنان به سوی حرکت به این حوزه – با پیش بینی امتیاز نسبی بالا در آیین نامه ارتقای اساتید- سبب شده است که قطار علم و فناوری کشور عمدتا در ریل مقالات ISI حرکت کند.

همچنین امروزه شاهد این مساله هستیم که تولید علم در اکثر دانشگاههای ما عمدتا به ارائه مقاله در این مجلات تعبیر شده و به نوعی در این بخش نیز منحصر شده است. به دیگر سخن مقالات ISI در دانشگاههای کشور چنان وجاهتی پیدا کرده است که حتی برخی از اساتید فنی دانشگاههای کشور ورود به حوزه های صنعتی و عملیاتی تر را دور از شان استادی خود دیده و آنرا در دایره وظایف خود تعبیر نمی کنند.

· علت بررسی ملاکهای نمایه شدن مجلات ISI

گروه سیاستگذاری علم و فناوری مرکز پژوهش های صنعت الکترونیک کشور بنا دارد، درستی و یا نادرستی روند کنونی را از منظر کارآمدی آن برای توسعه کشور مورد بررسی قرار بدهد و در این راستا به عنوان پیش مقدمه نیاز است که ملاکهای نمایه شدن نشریات در مجلات ISI مورد بررسی دقیق قرار داده بشوند. تمرکز یادداشت کنونی بر این مساله بوده و این ملاکها مورد بررسی قرار داده خواهند شد. این یادداشت می تواند مقدمه ای برای پاسخ به پرسش های ذیل در یادداشت های بعدی این مرکز باشد:

مطالب مطرح شده در یادداشت های بعدی

چرا مجلات ایرانی، در زمره مجلات ISI قرار نمی گیرند؟

چرا موضوعات مربوط به علوم اسلامی در این نشریات مورد توجه واقع نمی شوند؟

چرا مشکلات صنعتی کشورهای کمتر توسعه یافته در مقالات ISI بررسی نمی گردد؟

آیا این مجلات باعث جهت دهی تحقیقات علمی در دنیا شده اند؟ و آیا این جهت دهی در راستای منافع ملی همه کشورهای جهان است یا به سمت کشورهای توسعه یافته جهت دهی شده است؟

۱-۲- ضرورت علم سنجی

امروزه با توجه به گسترش علوم نوین و لزوم دستیابی همگان به جدیدترین تحقیقات علمی در زمینه های مختلف؛ علم سنجی یکی از ضروریات جامعه علمی محسوب می شود. که این کار شامل ارزیابی دقیق آخرین پیشرفت های علمی در زمینه های مختلف و بنیادی است. تا دیگران با رصد جدیدترین تحقیقات صورت گرفته بتوانند گامی رو به جلو در راستای تولید علم برداردند.

در همین راستا موسساتی اقدام به سنجش اعتبار تولیدات مختلف علمی نموده و در این زمینه مشاوره های تخصصی ارائه می دهند. طبعا معتبر بودن خود این موسسات هم باعث وجاهت مطالب تایید شده توسط ایشان می گردد و هم طیف مخاطبان آنان را افزایش می دهد. مسئله علم سنجی با توجه به تولید روزافزون علم در عموم زمینه های علمی و وقت محدود دانشمندان مسئله ای جدی و اجتناب ناپذیر است. چرا که باید در موسساتی محتوای علوم تولید شده مورد تایید قرار بگیرد تا بتوان با خیال راحت به آنها استناد کرد و کار علمی خود را بر اساس نتایج تحقیقات علمی قبلی، استوار نموده و به پیش برد. و از طرف دیگر با نشر این علوم از دوباره کاری در یک زمینه مشخص جلوگیری به عمل آورد.

· سه دسته کلی در موسسه ISI

موسسه ISI با دسته بندی علوم در سه دسته کلی SCI ,SSCI ,Art&Humanities به سنجش علوم منتشره می پردازد.

دسته نخست (SCI) شامل موضوعات علوم کشاورزی، زیست محیطی، مهندسی، فناوری و علوم کاربردی، علوم پزشکی و زیستی، علوم فیزیکی و شیمیایی و رفتاری است.

دسته دوم (SSCI) شامل علوم اجتماعی، جامعه شناسی، ارتباطات، علوم تربیتی، روانشناسی و مدیریت است و

در نهایت دسته سوم (Art&Humanities) شامل هنر، ادبیات، تئاتر و هنر های نمایشی، مذهب، تاریخ معماری، رادیو و تلویزیون و موسیقی است.

ISI در واقع یک مرجع تعیین استاندارد و معتبر بودن نشریان علمی در سراسر جهان است بدین معنا که صلاحیت نشریات مختلف در زمینه های یاد شده بررسی شده و در صورت داشتن اعتبار علمی و رعایت اصول فنی چاپ نشریه، در لیست نشریات این موسسه قرار می گیرد. این موسسه ادعا می کند که با رعایت اصول اعتماد و حفظ استقلال، در نمایه کردن نشریات به صورت بی طرفانه عمل می کند. و هر نشریه ای که صلاحیت لازم را کسب کند در لیست موسسه قرار می گیرد. در این گزارش برآنیم به بررسی ملاکهای گزینش نشریات در نمایه جهانی ISI بپردازیم.

۱-۳- فرآیند انتخاب مجله در نمایه جهانی ISI

این نمایه متعهد به ارائه پوشش جامع از مهم ترین و با نفوذ ترین مجلات جهان به منظور آگاهی رسانی جاری مشترکین خود و نیازهای بازیابی اطلاعات گذشته نگر است.

· پوشش بخشی از نشریات

وب سایت موسسه نزدیک به ۱۲،۰۰۰ مجله بین المللی و منطقه ای و مجموعه های کتاب در هر زمینه ای از علوم طبیعی، علوم اجتماعی، هنر و علوم انسانی را پوشش می دهد. البته این جامعیت به این معنا نیست که همه مجلات چاپ شده در دنیا در این نمایه قرار می گیرند چرا که این کار غیر علمی و غیر اقتصادی است. تحلیل های علمی نشان داده است که تعداد کمی از مجلات بخش عمده ای از مطالب علمی قابل قبول را اریه می دهند.

· زمان بررسی نمایه ها

این نمایه با استدلال فوق به ارزیابی همه مجلات متقاضی و عضو می پردازد. فرایند بررسی مجلات جدید و ارزیابی مجلات عضو غالبا به صورت هر دو هفته یک بار انجام می گیرد. که این کار منجر به اضافه شدن تعدادی عضو و همچنین حذف برخی مجلات از پایگاه داده می گردد. هر سال، بیش از ۲،۰۰۰ عنوان مجله بررسی و حدود ۱۰% از مجلات ارزیابی شده برای گنجاندن در پایگاه داده انتخاب می گردد.

· ملاکهای انتخاب نشریه

در هنگام ارزیابی مجلات عوامل بسیاری در نظر گرفته می شود. عمده این ملاک ها عبارتند از از ملاک های کیفی، کمی، استانداردهای اساسی نشر مجله، محتوای سرمقاله، تنوع بین المللی نویسندگان و داده های استنادی در ارتباط با آن موضوع.

البته یک ملاک به تنهایی به عنوان عامل تعین کننده در نظر گرفته نمی شود، اما با ترکیب داده ها، ویرایشگر قادر است نقاط قوت و ضعف کلی مجله را تعیین کند.

در ادامه به بررسی ملاک های ارزشیابی یک مجله به تفصیل می پردازیم:

۱-۳-۱- استاندادهای نگارشی ـ انتشاراتی

یکی از ملاک های قرار گرفتن نشریه در این نمایه داشتن استانداردهای نگارشی و نظم در انتشار است. که شامل موارد زیر می گردد:

۱-۳-۱-۱- انتشار به موقع

بهنگام بودن انتشار یک معیار اساسی در فرایند ارزیابی است. این ملاک از اهمیت بالایی برخوردار است. یک مجله باید دارای چاپ و نشر منظم با توجه به دوره انتشار آن داشته باشد. برای گنجاندن اولیه در نمایه مجلات باید حداقل سه نسخه متوالی و منظم چاپ کرده باشند.

۱-۳-۱-۲- رعایت نمودن قواعد نگارشی

در این باره یک نشریه باید موارد زیر را رعایت کند:

· عنوان مجله واضح و مشخص باشد.

· عنوان مقاله ها به طور کامل توصیفی و خلاصه باشد.

· اطلاعات کتابشناختی کامل برای همه منابع ذکر شده باشد.

· اطلاعات و آدرس کامل برای هر نویسنده درج شده باشد.

· جهت نگارش عنوان مقالات، واژه های کلیدی، چکیده و مراجع مورد استفاده در مقاله از زبان انگلیسی استفاده شود.

۱-۳-۲- تنوع بین المللی ارجاعات و نویسندگان

استفاده از مقالات افرادی با ملیت های مختلف یکی از نشانه های استاندارد بودن مجله است و کیفیت کلی پژوهش ارائه شده را نشان می دهد. همچنین اینکه مقالات چاپ شده چقدر دارای ارجاعت به مقالات با نویسندگان با ملیتهای دیگر دارد، نیز از اهمیت برخوردار است. شایان ذکر است؛ توصیه شده که نویسندگان هر مقاله در صورت امکان، اطلاعاتی درباره منبع بودجه حامی پژوهش ارائه دهند.

۱-۳-۳- محتوای مقالات

همانگونه که اشاره شد هسته علمی یک موضوع در تعداد کمی از مجلات قابل پوشش است. در همین راستا ویراستاران نمایه ISI بررسی می کنند که آیا مجله جدید که درخواست عضویت در نمایه را دارد؛ می تواند به بار علمی پایگاه اضافه کند یا خیر. بر این اساس به تحلیل محتوای مقالات پرداخته می شود و از بین مجلات مختلف عده ای محدود گزینش می گردند.

۱-۳-۴- تنوع بین المللی مسئولین و ویراستاران مجله

این که نویسندگان مجله، سردبیران، اعضای هیئت مدیره و تحریریه مشاور چقدر از ملیت های مختلف هستند؛ یکی از ملاکهای ارزیابی کیفیت نشریه است. با توجه به این که تحقیقات علمی امروز در یک مفهوم جهانی صورت می گیرد؛ هدف قرار دادن مخاطبان بین المللی در این نمایه دارای اهمیت است. چرا که مجله بین المللی به احتمال زیاد دارای اهمیت بیشتری در جامعه بین المللی از پژوهشگران است.

البته بسیاری از مجلات دارای نویسندگانی از یک جای مشخص مثلا یک دانشگاه خاص هستند، اما موضوعاتشان به گونه ای است که مخاطبان عام را هدف قرار می دهند. بنابراین، بیشتر تاکید بر این است که مخاطب نشریه جامعه جهانی باشد.

۱-۳-۵- تحلیل استنادی

فرایند ارزیابی این نمایه به خاطر اینکه ویراستاران دارای مجموعه غنی از داده های مربوط به ماخذ استناد هستند؛ منحصر به فرد است. البته پرواضح است که رشد تولید علم در رشته های مختلف متفاوت است. مثلا تعداد مقالات کریستالینوگرافی قطعا با موضوعی مثل ژنتیک قابل قیاس نیست. همچنین در برخی رشته ها مانند هنر ممکن است زمان ارجاعات به یک مطلب حتی به سه سال هم برسد اما در رشته ای مانند پزشکی این چنین نیست. و ممکن است چند سال طول بکشد تا به نقطه اوج تعداد ارجاعات خود برسد. و اینها مسائلی است که مورد توجه ویراستاران نمایه قرار می گیرد.

اما به طور کلی چند نوع داده استنادی برای مجلات رسمی که چندین سال از انتشار آنها می گذرد، وجود دارد. از جمله خود استنادی و ضریب تاثیر. همچنین برای مجلات جدید، سابقه نویسندگان مقالات و پیشینه فعالیتی ویراستاران مجله مورد بررسی قرار گرفته و سپس درباره نشریه تصمیم گیری می شود.

۱-۴- چگونگی ثبت درخواست اخذ نمایه توسط نشریات

نشریاتی که متقاضی کسب نمایه ISI هستند، باید درخواست خود را در لینکهای زیر ثبت کنند.

Recommend a journal for coverage in Web of Science at

Submit a journal for evaluation for Web of Science at

معمولا درخواستهای ارسالی هر دو هفته یک بار بررسی می شوند. و آنهایی که استانداردهای لازم را داشته باشند، در لیست نمایه قرار می گیرند.

گروه سیاستگذاری علم و فناوری مرکز پژوهش های صنعت الکترونیک کشور در نظر دارد در یادداشت های بعدی به نقد و بررسی تمرکز جامعه دانشگاهی کشور بر روی ارائه مقالات ISI و میزان کارآمدی این سیاست در جهت توسعه کشور بپردازد.